Ar-Ge Nedir, Ne Demek? Kanuni Tanımı ve Ölçütleri

Tanım

Ar-Ge (araştırma ve geliştirme), bilimsel ya da teknolojik bir belirsizliği gidermeye yönelik, yeni bilgi üreten sistematik çalışmalardır. Destek programlarında bir işin Ar-Ge sayılması için rutin mühendislik faaliyetinden farklı olarak teknik belirsizlik ve özgünlük içermesi gerekir.

Ar-Ge projelerinde değerlendirme genellikle yenilikçi yön, teknik belirsizlik, uygulanacak yöntem, proje ekibinin yetkinliği ve sonuçların ticarileşme potansiyeli üzerinden yapılır. Mevcut bir ürünün rutin iyileştirmesi, kalite kontrol ya da standart yazılım geliştirme genellikle Ar-Ge sayılmaz. Ar-Ge merkezi, teknoloji geliştirme bölgesi ve TÜBİTAK destekleri gibi araçlar farklı Ar-Ge tanımları ve şartlarıyla çalışır. Proje başında hedeflenen teknolojik ilerlemenin ve mevcut durumun açıkça tanımlanması, hem destek başvurusunda hem de sonraki denetimlerde belirleyicidir. Ar-Ge harcamalarının proje bazında ayrıştırılarak kayıt altına alınması, hem destek hem vergi teşviki başvurularını kolaylaştırır. Başarısız sonuçlanan denemeler de Ar-Ge sürecinin doğal parçasıdır.

Ar-Ge ne demek? Açılımı ve sözlük anlamı

Ar-Ge, araştırma ve geliştirme sözcüklerinin ilk hecelerinden oluşur; İngilizcedeki karşılığı R&D'dir (research and development). Türk Dil Kurumu sözlüğü araştırma geliştirmeyi, bir ürünün ya da çalışmanın etkisini, verimliliğini ve geliştirilmesini sağlamak için uzmanlarca yapılan ayrıntılı araştırma olarak tanımlar. Şirketlerde yeni ürün ve süreç geliştiren birime de Ar-Ge birimi ya da Ar-Ge departmanı denir.

Kanunda Ar-Ge'nin tanımı

Destek ve vergi avantajları açısından belirleyici tanım 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun'dadır. Kanuna göre Ar-Ge, bilgi dağarcığını artırmak ve bu bilgiyi yeni süreç, sistem ve uygulamalar tasarlamakta kullanmak için sistematik bir temelde yürütülen yaratıcı çalışmalardır. Tanım; alanında bilimsel ve teknolojik gelişme sağlayan, bilimsel ve teknolojik bir belirsizliğe odaklanan, çıktıları özgün, deneysel, bilimsel ve teknik içerik taşıyan faaliyetleri de kapsar.

Aynı kanun yeniliği ve tasarımı ayrı kavramlar olarak tanımlar. Yenilik; yeni bir ürün, hizmet, uygulama, yöntem ya da iş modeli fikriyle oluşturulan ve pazara sunulabilen süreçler ve bunların sonuçlarıdır. Bu yüzden her yenilik Ar-Ge sayılmaz. Ar-Ge merkezi ve tasarım merkezi statüleri ile bu merkezlere tanınan vergi ve prim avantajları da bu kanunun tanımlarına dayanır.

Bir çalışma ne zaman Ar-Ge sayılır?

Uluslararası ölçüt OECD'nin Frascati Kılavuzu'dur. Kılavuzun 2015 baskısına göre bir faaliyetin Ar-Ge sayılması için beş temel ölçütü birlikte karşılaması gerekir: yeni bulgulara yönelmesi, özgün kavram ve hipotezlere dayanması, sonucunun belirsiz olması, planlanıp bütçelenmiş olması ve sonuçlarının aktarılabilir ya da tekrarlanabilir olması.

Kılavuz Ar-Ge'yi temel araştırma, uygulamalı araştırma ve deneysel geliştirme olarak üçe ayırır; kopyalama, taklit ve tersine mühendislik yoluyla bilgi edinmeyi ise Ar-Ge dışında tutar. Şirketlerde yenilik, sektörde zaten kullanılan bilgiyle karşılaştırılarak değerlendirilir: işletme için yeni olan ama sektörde bilinen bir çözüm Ar-Ge sayılmaz. Başvuruda projenin hangi olgunluk düzeyinden hangisine ilerleyeceğini anlatmak için teknoloji hazırlık seviyesi kullanılır.

Kaynak:Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük · 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun (m. 2, 3) · OECD, Frascati Kılavuzu (2015)Son kontrol: 7 Ekim 2026

Devamını okuyun

İlgili destek programları

TÜBİTAKKapandı

1501 Sanayi Ar-Ge Projeleri

Firmaların yeni ürün, süreç ve teknoloji geliştirmeye yönelik Ar-Ge projelerini destekler.

TÜBİTAK Destek Programları

TÜBİTAKSon gün 11 Kas

1507 KOBİ Ar-Ge Başlangıç

KOBİ'lerin Ar-Ge ve yenilik projelerini başlatmasını ve proje yönetimi kapasitesi kazanmasını destekler.

TÜBİTAK Destek Programları

İlişkili kavramlar

Teknoloji Hazırlık Seviyesi (TRL): TRL, bir teknolojinin olgunluğunu temel araştırmadan ticari kullanıma kadar dokuz kademede gösteren ölçektir. Ölçek TRL 1 ile başlar, ticari kullanıma hazır sistemi gösteren TRL 9 ile biter; Horizon Europe gibi programlar çağrılarda hedeflenen TRL aralığını belirtir.
Konsorsiyum: Konsorsiyum, sözlükte şirketler birliği demektir. Projelerde ise bir işi görev ve bütçe paylaşarak birlikte yürüten kurumlar grubudur. Ortakların rolleri, sorumlulukları ve bütçe payları yazılı olarak belirlenir. Horizon Europe, Erasmus+ ve ihracat konsorsiyumu destekleri gibi programlarda konsorsiyum temel yapı taşıdır.
Çağrı (Teklif Çağrısı): Çağrı, bir fon sağlayıcının belirli bir dönem için ayırdığı bütçeyi ve başvuru koşullarını ilan ettiği duyurudur. Duyuruda öncelikler, uygun başvuru sahipleri ve son başvuru tarihi yer alır. Kalkınma ajansları, AB ve BM destekleri çoğunlukla sabit bir liste yerine dönemsel çağrılarla yürür.

Sık sorulan sorular

Her yenilik Ar-Ge sayılır mı?

Hayır. Ar-Ge, teknik bir belirsizliği gidermeye yönelik sistematik ve yeni bilgi üreten çalışmaları kapsar. Mevcut bir ürünün rutin iyileştirmesi, satın alınan bir teknolojinin kurulumu ya da yalnızca tasarım değişikliği genellikle Ar-Ge kabul edilmez. Programlar bu ayrımı kendi tanımlarıyla yapar.

Ar-Ge ne demek, açılımı nedir?

Ar-Ge, araştırma ve geliştirme sözcüklerinin kısaltmasıdır; İngilizcede R&D olarak geçer. Destek ve vergi mevzuatında 5746 sayılı Kanun'daki tanım esas alınır: bilimsel ya da teknolojik bir belirsizliğe odaklanan, sistematik yürütülen ve özgün çıktı üreten yaratıcı çalışmalar.